Afvallen na je zwangerschap lukt lang niet altijd vanzelf, ook niet als de bevalling al een jaar of langer achter je ligt. In de verhalen eromheen zijn de kilo's er binnen een paar maanden af. In het onderzoek gebeurt dat bij de meeste vrouwen niet.
Dat ligt zelden aan één ding. Slaaptekort verschuift je honger- en verzadigingshormonen de verkeerde kant op. Je dagritme draait na de bevalling niet meer om jouw maaltijden. Elke volgende zwangerschap begint hoger als de vorige kilo's er nog zitten. De eerste maanden na de bevalling zijn voor je lichaam vooral herstel. Bij elkaar maakt dat afvallen in deze jaren echt lastiger. Met discipline heeft het weinig te maken.
Eén ding hoort vooraf, want het bepaalt de rest van dit artikel. Medische gewichtsbehandeling met GLP-1-medicatie wordt niet gebruikt tijdens de zwangerschap, tijdens borstvoeding of bij een actieve kinderwens. Bij Lean Clinic is dat een harde afwijsgrond en geen tijdelijk voorbehoud. Ben je zwanger, geef je borstvoeding of wil je binnen afzienbare tijd zwanger worden, dan is je verloskundige of huisarts het juiste adres. Wij kunnen je in die fase niets aanbieden. Dat zeggen we liever meteen dan dat je een vragenlijst invult en er pas aan het eind achter komt.
Dit artikel gaat dus over de fase daarna. Over moeders bij wie de borstvoeding voorbij is en bij wie het gewicht een jaar later nog steeds niet terug is.
Hoeveel vrouwen houden na een jaar gewicht over?
Ongeveer driekwart. In een Amerikaans cohortonderzoek onder 774 vrouwen woog drie op de vier een jaar na de bevalling meer dan vóór de zwangerschap. Bijna de helft hield meer dan tien pond over, omgerekend ruim vier kilo. Bij een kwart was dat meer dan twintig pond, dus rond de negen kilo. Van de vrouwen die vóór hun zwangerschap een gezond gewicht hadden, kwam een derde een jaar later in de categorie overgewicht of obesitas terecht.
Die cijfers komen uit Obstetrics & Gynecology, jaargang 2015, samengevat op PubMed. Het is Amerikaans onderzoek, dus je kunt de getallen niet één op één naar Nederland vertalen. De gemiddelde deelneemster woog vóór de zwangerschap al meer dan een gemiddelde Nederlandse vrouw. De richting van de uitkomst is toch bruikbaar, want die is in ander onderzoek steeds hetzelfde. Gewicht dat na een jaar nog aanwezig is, is geen uitzondering.
Dat is om twee redenen belangrijk om te weten. Ten eerste omdat het idee dat de kilo's er "vanzelf" af gaan simpelweg niet klopt voor de meeste vrouwen. Ten tweede omdat het scheelt of je denkt dat je iets fout doet, of dat je weet dat je in de grootste groep zit. Falen dat je jezelf aanrekent, werkt anders dan een situatie die je begrijpt.
Wat doet slaaptekort met je gewicht?
Slaaptekort verandert de hormonen die je honger en je verzadiging regelen. Onderzoek onder ruim duizend mensen vond hier een duidelijk verband. Vijf uur slaap per nacht ging tegenover acht uur samen met ongeveer 15 procent minder leptine en ongeveer 15 procent meer ghreline. Die studie verscheen in 2004 in PLOS Medicine. Leptine is het hormoon dat je verzadiging doorgeeft. Ghreline is het hormoon dat honger aankondigt. Minder van het eerste en meer van het tweede is precies de verkeerde combinatie.
Belangrijk om erbij te zeggen: dit onderzoek laat een samenhang zien, geen bewezen oorzaak. Beter slapen is geen afslankmethode en niemand kan je beloven dat de kilo's verdwijnen zodra je nachten weer heel zijn. Wat het wél verklaart, is waarom trek zich in een periode van gebroken nachten anders gedraagt. De signalen waarop je normaal vaart, kloppen dan gewoon minder goed.
In de jaren na een bevalling is doorgebroken nachtrust eerder regel dan uitzondering. Voedingen, tandjes, een peuter die 's nachts bij je in bed kruipt en een tweede kind dat op een ander ritme zit. Zes verstoorde uren staan niet gelijk aan zes gewone uren. Wie in die periode meer trek heeft in de avond, doet niets verkeerd. Het lichaam vraagt om energie op het moment dat het er te weinig van heeft gekregen.
Waarom werkt je oude eetritme niet meer na de bevalling?
Omdat het niet meer van jou is. Wanneer je eet, hoeveel tijd je hebt om te koken en of je aan tafel gaat zitten, hangt na een bevalling af van iemand anders. Eten wordt sneller, later en vaker staand. Restjes van het bord van je kind gaan mee. Dat zijn geen keuzes waar wilskracht over gaat, maar gevolgen van een dag die anders is ingedeeld.
Beweging verandert op dezelfde manier. Sjouwen met een kind en een buggy voelt zwaar, maar het is iets anders dan de beweging die je eerder inplande. Een uur naar de sportschool vraagt niet alleen een uur, maar ook opvang, planning en energie die er aan het eind van de dag niet altijd is. Veel vrouwen bewegen in deze jaren de hele dag door en komen tegelijk aan structurele inspanning nauwelijks toe.
Kijk daarom niet alleen naar wat je eet, maar naar hoe je dag eruitziet. Kleine dingen die weinig kosten, doen hier het meest. Een ontbijt met eiwit dat je in twee minuten klaar hebt. Eén moment op de dag dat echt van jou is. Boodschappen die je zonder nadenken kunt maken op een avond dat je op is. Meer over de aanpak in deze fase lees je op onze pagina over afvallen na zwangerschap.
Telt een tweede of derde zwangerschap op?
Vaak wel. Dat is eenvoudige rekenkunde. Blijft er na de eerste zwangerschap vier kilo over, dan begint de tweede op een hoger startgewicht. Komt daar opnieuw iets bij, dan schuift het startpunt van de derde weer op. Zo ontstaat over vijf of zes jaar een verschil dat groot lijkt, terwijl er per keer iets kleins is blijven zitten.
Het onderzoek uit Obstetrics & Gynecology laat iets zien dat daarbij past. Van de vrouwen met een gezond gewicht vóór de zwangerschap kwam een derde na een jaar boven de grens voor overgewicht uit. Dat is één zwangerschap. Bij meerdere zwangerschappen kort achter elkaar is er tussendoor weinig ruimte om terug te keren naar het oude punt. Een deel van die tijd gaat op aan herstel en aan borstvoeding.
Er speelt nog iets mee dat weinig wordt genoemd. Bij een tweede of derde kind is er minder tijd en minder rust dan bij het eerste. De aandacht gaat naar het gezin, niet naar jezelf. Dat is geen fout, maar het verklaart waarom de kilo's van de laatste zwangerschap vaak het hardnekkigst voelen.
Is je stofwisseling kapot gegaan van de zwangerschap?
Nee, en daar is goed onderzoek naar gedaan. In 2021 verscheen in Science een studie van Pontzer en collega's onder ruim zesduizend mensen, gemeten met dubbelgemerkt water, de nauwkeurigste methode die er is. Daaruit blijkt dat je energieverbruik, gecorrigeerd voor je hoeveelheid vetvrije massa, tussen je twintigste en zestigste opvallend stabiel blijft. De onderzoekers vonden die stabiliteit ook tijdens de zwangerschap zelf.
De samenvatting van dat Science-artikel staat op PubMed. Voor deze vraag betekent het één ding. Wat er in je lichaam veranderde, is niet dat je motor stiller ging draaien. Wat wel kan veranderen, is je lichaamssamenstelling, en spierweefsel vraagt in rust meer energie dan vetweefsel. Dat is een verschil dat je kunt beïnvloeden. Aan een kapotte stofwisseling zou je niets kunnen doen.
Datzelfde geldt voor het idee dat je "nu eenmaal een moederlichaam" hebt. Je lichaam is veranderd, dat is waar. Je vorm kan anders zijn dan vroeger, ook bij hetzelfde gewicht. Maar de biologie die bepaalt of je kunt afvallen, werkt niet anders dan hij vóór je zwangerschap werkte.
Wanneer komt medische gewichtsbehandeling in beeld?
Pas als zwangerschap, borstvoeding en kinderwens allemaal achter je liggen. GLP-1-medicatie is een receptgeneesmiddel. Het Farmacotherapeutisch Kompas ontraadt gebruik tijdens de zwangerschap en stelt dat een vruchtbare vrouw tijdens de behandeling adequate anticonceptie gebruikt. De fabrikant adviseert om minstens twee maanden vóór een geplande zwangerschap te stoppen, omdat het middel lang in je lichaam blijft. Voor de periode van borstvoeding wordt gewichtsvermindering met dit middel ontraden.
Die anticonceptieregel verdient extra aandacht. Daarom staat hij hier apart. Bij gewichtsverlies kan de eisprong terugkeren bij vrouwen bij wie die eerder wegbleef. Een zwangerschap kan dan sneller ontstaan dan verwacht. Bespreek dat vooraf met je arts, zodat je niet voor een verrassing komt te staan.
Bij Lean Clinic behandelen we gewicht. Of iemand daarvoor in aanmerking komt, beoordeelt een arts aan de hand van je medische situatie. Zwangerschap of kinderwens is daarbij een reden om níet te behandelen. Herken je jezelf meer in het bredere verhaal dat afvallen om andere redenen niet lukt, dan sluit onze pagina over afvallen lukt niet daar beter op aan.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het voordat je gewicht na de bevalling terug is?
Bij een deel van de vrouwen binnen een jaar, bij veel vrouwen niet. Onderzoek onder 774 vrouwen liet zien dat ongeveer driekwart een jaar na de bevalling meer woog dan vóór de zwangerschap. Blijft er na een jaar nog gewicht over, dan is dat dus geen uitzondering. Het zegt ook niets over wat je de komende jaren nog kunt bereiken.
Val je af van borstvoeding geven?
Bij de een wel, bij de ander niet. Borstvoeding kost extra energie, maar je energiebehoefte stijgt tegelijk mee en veel vrouwen merken daardoor meer trek. Streng lijnen is in deze periode geen goed idee, omdat je voldoende voedingsstoffen nodig hebt voor jezelf en je kind. Overleg met je verloskundige of huisarts wat in jouw situatie past.
Mag je GLP-1-medicatie gebruiken als je borstvoeding geeft?
Nee. Het Farmacotherapeutisch Kompas ontraadt gewichtsvermindering met dit middel tijdens de periode van borstvoeding. Gebruik tijdens de zwangerschap wordt ook ontraden. Bij Lean Clinic is zwangerschap, borstvoeding of een actieve kinderwens een reden om iemand niet te behandelen. Voor vragen over je gewicht in deze fase kun je bij je huisarts of verloskundige terecht.
Is afvallen na een tweede of derde zwangerschap moeilijker?
Vaak wel, maar niet omdat je lichaam iets is verleerd. Blijft er per zwangerschap wat gewicht achter, dan begint de volgende op een hoger punt. Daar komt bij dat er met meerdere kinderen minder tijd en minder rust is dan bij het eerste. Het startpunt is anders, niet je vermogen om af te vallen.
Helpt beter slapen tegen de kilo's na je zwangerschap?
Beter slapen is geen afslankmethode, maar het herstelt wel de signalen waarop je vaart. Bij vijf uur slaap per nacht liggen de verzadigingshormonen lager en de hongerhormonen hoger dan bij acht uur. Wie in een periode van gebroken nachten meer trek heeft, reageert dus op een echt signaal. Verwacht er geen kilo's van, wel meer grip.
Wanneer ga je met je gewicht naar de huisarts?
Ga langs als je gewicht je gezondheid of je dagelijks leven raakt. Datzelfde geldt bij klachten die je niet kunt plaatsen, of bij een kinderwens waarbij je wilt weten wat verstandig is. Ook bij aanhoudende vermoeidheid of somberheid na een bevalling is een afspraak zinvol. De huisarts kan meekijken of er iets meespeelt dat aandacht nodig heeft.
Kun je meteen na de bevalling beginnen met afvallen?
Beter van niet. De eerste maanden staan in het teken van herstel. Je lichaam heeft dan voldoende voedingsstoffen nodig, zeker bij borstvoeding. Een deel van het gewicht verdwijnt in die periode vanzelf. Wil je daarna gericht aan de slag, bespreek dat dan met je verloskundige of huisarts voordat je iets streng gaat aanpakken.
Disclaimer: Dit artikel is uitsluitend informatief en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts voordat je start met medicatie, een dieet of een ander behandelplan. Geneesmiddelen zoals GLP-1-medicatie zijn in Nederland alleen op recept verkrijgbaar en dienen gebruikt te worden onder medische begeleiding.
