De eerste signalen van de perimenopauze komen bij de meeste vrouwen jaren eerder dan ze verwachten. Je cyclus wordt onregelmatig, je slaapt slechter dan vroeger en je lichaam voelt anders aan, terwijl je nog gewoon ongesteld wordt. Bij de huisarts hoor je dan soms dat je nog te jong bent voor de overgang.
Dat klopt niet. De perimenopauze is de fase vóór je laatste menstruatie, waarin je hormoonspiegels sterk gaan schommelen. Hij begint meestal in de tweede helft van je veertiger jaren en duurt gemiddeld vier tot zeven jaar. In Nederland ligt de laatste menstruatie gemiddeld rond je 51e. Alles daarvóór, met een cyclus die van slag raakt en klachten die komen en gaan, is perimenopauze. Je bent dan al middenin de overgang.
Hieronder lees je wat er precies gebeurt, hoe je de fases uit elkaar houdt en waarom je gewicht verandert zonder dat je iets anders doet. Dat laatste stuk is belangrijk, want daar wordt al dertig jaar iets over verteld dat niet blijkt te kloppen.
Wat is perimenopauze precies?
Perimenopauze is de overgangsfase waarin je eierstokken minder eicellen overhebben en je hormoonhuishouding onregelmatig wordt. Het is geen geleidelijke daling van oestrogeen, zoals vaak wordt gedacht. Je oestrogeenspiegel gaat juist heftig op en neer, soms hoger dan in je dertiger jaren, soms een stuk lager. Die schommeling veroorzaakt de klachten, niet het tekort.
Dat verklaart waarom de klachten zo grillig aanvoelen. De ene maand slaap je prima en heb je nergens last van, de maand daarna word je drie keer per nacht wakker en ligt je humeur eruit. Bij een gestage daling zou je klachten geleidelijk erger worden. Bij schommelingen krijg je goede en slechte periodes door elkaar. Dat is precies wat de meeste vrouwen beschrijven.
De internationale afspraak over deze fases heet STRAW+10, opgesteld in 2012. Daarin begint de perimenopauze zodra je cyclus structureel onregelmatig wordt. Hij eindigt een jaar na je laatste menstruatie. Artsen gebruiken die indeling omdat "de overgang" in het dagelijks gebruik van alles kan betekenen.
Wat is het verschil tussen premenopauze, perimenopauze en postmenopauze?
De drie termen beschrijven waar je staat ten opzichte van je laatste menstruatie. Premenopauze is alles ervóór met een regelmatige cyclus. Perimenopauze is de onrustige fase eromheen. Postmenopauze begint zodra je twaalf maanden achter elkaar niet ongesteld bent geweest. De menopauze zelf is geen periode maar één dag, namelijk je allerlaatste menstruatie. Die stel je pas een jaar later met terugwerkende kracht vast.
| Fase | Wat er met je cyclus gebeurt | Hoe lang ongeveer |
|---|---|---|
| Premenopauze | Regelmatige cyclus, hormonen stabiel | Van je eerste menstruatie tot de eerste onregelmatigheid |
| Perimenopauze | Cyclus wordt onregelmatig, hormonen schommelen sterk | Gemiddeld vier tot zeven jaar |
| Menopauze | Je allerlaatste menstruatie | Eén dag, achteraf vastgesteld |
| Postmenopauze | Geen menstruatie meer, hormonen op een laag niveau stabiel | De rest van je leven |
Die achterafdiagnose is de reden dat je bij de huisarts zelden een hard antwoord krijgt op de vraag hoe ver je bent. Een hormoontest geeft in de perimenopauze weinig houvast, omdat de uitslag afhangt van de dag waarop je toevallig geprikt wordt. Je cyclus vertelt meer dan je bloed.
Op welke leeftijd begint de perimenopauze?
Bij de meeste vrouwen ergens tussen hun 45e en 50e, met een flinke spreiding eromheen. Begin je voor je veertigste, dan heet dat een vervroegde overgang en is een bezoek aan de huisarts verstandig. Omdat de laatste menstruatie in Nederland gemiddeld rond je 51e valt en de perimenopauze daar vier tot zeven jaar aan voorafgaat, zit je begin vaak rond je midden veertig.
Wanneer jouw overgang begint, hangt deels samen met wanneer die bij je moeder begon. Roken vervroegt hem gemiddeld met een tot twee jaar. Verder is er weinig dat je eraan verandert. Dat is op zichzelf een geruststelling. Vroeg beginnen zegt niets over hoe zwaar je klachten worden.
Op Thuisarts.nl vind je de Nederlandse huisartsinformatie over deze fase, inclusief wanneer een afspraak zinvol is.
Hoe herken je de perimenopauze?
Het eerste en betrouwbaarste signaal is een cyclus die van lengte verandert. Wordt het verschil tussen twee opeenvolgende cycli structureel zeven dagen of meer, dan ben je waarschijnlijk begonnen. Later in de fase komen periodes van zestig dagen of langer zonder menstruatie erbij.
Daarnaast is er een lange lijst klachten die per vrouw sterk verschilt. Opvliegers en nachtelijk zweten zijn het bekendst. Minder bekend, maar minstens zo hinderlijk, zijn slecht slapen, prikkelbaarheid, somberheid, hartkloppingen, pijnlijke borsten, gewrichtspijn en het gevoel dat je hoofd trager werkt dan je gewend bent. Veel vrouwen brengen die laatste klachten niet met de overgang in verband en gaan ermee naar de huisarts zonder dat het gesprek over hormonen gaat.
Wat het herkennen lastig maakt, is de leeftijd waarop het gebeurt. Tussen je 45e en 50e heb je vaak opgroeiende kinderen, ouders die ouder worden en een baan die veel vraagt. Slecht slapen en een kort lontje laten zich makkelijk verklaren zonder dat iemand aan de overgang denkt.
Waarom verandert je gewicht in de perimenopauze?
Je komt in deze fase waarschijnlijk aan, maar niet om de reden die je overal hoort. Uit de SWAN-studie, die duizenden vrouwen jarenlang volgde, blijkt dat je totale gewichtstoename niet versnelt rond de overgang. Die loopt al langer in een gestaag tempo door en heeft meer met ouder worden te maken. Wat wél versnelt, is de verhouding tussen vet en spier, en de plek waar dat vet gaat zitten.
Dat is een belangrijk onderscheid. Rond je laatste menstruatie neemt je vetmassa sneller toe en je spiermassa af, terwijl de weegschaal ongeveer hetzelfde tempo aanhoudt als daarvoor. Tegelijk verschuift vet van je heupen en dijen naar je buik, inclusief het diepere vet rond je organen. Je gewicht verandert dus minder dramatisch dan je vorm. Veel vrouwen herkennen dat: dezelfde kilo's, andere broekmaat.
Het onderzoek hierachter staat in JCI Insight, waar de onderzoekers concluderen dat de versnelde vettoename en het spierverlies wél overgangsgebonden zijn. De totale gewichtstoename is dat niet. Volledig uitgekristalliseerd is dit vakgebied niet, want er zijn kleinere studies met andere uitkomsten. De richting van het effect wordt in het meeste onderzoek wel gevonden.
Nee, je stofwisseling stort niet in
Dit is de hardnekkigste mythe over de overgang, en hij komt uit een vervalst onderzoek.
In 1995 verscheen een studie die stelde dat het rustmetabolisme van vrouwen rond de menopauze fors daalt. Dat artikel werd in 2003 ingetrokken. De hoofdauteur bleek jarenlang gegevens te hebben verzonnen en werd de eerste Amerikaanse wetenschapper die voor onderzoeksfraude de gevangenis in ging. Het Office of Research Integrity heeft de zaak volledig gedocumenteerd. Hij gold destijds als een van de autoriteiten op het gebied van veroudering en stofwisseling, waardoor zijn verzonnen cijfers breed zijn overgenomen en tot vandaag worden herhaald.
Wat zegt goed onderzoek wel? In 2021 verscheen in Science een studie van Pontzer en collega's onder ruim zesduizend mensen van alle leeftijden, gemeten met de nauwkeurigste methode die er is. Daaruit blijkt dat je energieverbruik, gecorrigeerd voor je hoeveelheid vetvrije massa, tussen je twintigste en je zestigste opvallend stabiel blijft. Er is geen aparte terugval rond de menopauze te zien. Pas na je zestigste begint een geleidelijke daling.
Dat je in de praktijk tóch minder verbrandt, komt dus niet door een hormonale schakelaar. Het komt doordat je spiermassa afneemt en spierweefsel in rust meer energie vraagt dan vet. Dat is minder mysterieus. Het is ook goed nieuws, want aan je spiermassa kun je wel iets doen. Aan een instortende stofwisseling niet.
Wat helpt er wel en wat niet?
Wees hier eerlijk over, ook als het tegenvalt. De Nederlandse huisartsenrichtlijn is duidelijk over wat afvallen en bewegen doen tegen overgangsklachten: "Hoewel afvallen bij overgewicht en meer lichaamsbeweging bij een weinig actieve leefstijl een positief effect op de gezondheid hebben, dragen ze niet aantoonbaar bij aan het verhelpen van overgangsklachten." Datzelfde geldt volgens het NHG voor zilverkaars en fyto-oestrogenen.
Wie je dus een supplement verkoopt tegen opvliegers, verkoopt je iets waarvan de werking niet is aangetoond. Voor opvliegers en nachtzweten is hormoontherapie het enige middel met overtuigend bewijs, en dat bespreek je met je huisarts.
Voor je lichaamssamenstelling ligt het anders. Krachttraining en voldoende eiwit remmen het spierverlies. Dat is precies het mechanisme dat in deze fase verschuift. Twee keer per week de grote spiergroepen belasten is genoeg om verschil te maken. Slaap verdient aandacht om dezelfde reden. Te weinig slaap verstoort je honger- en verzadigingssignalen. Slecht slapen komt in de perimenopauze veel voor.
Wil je weten wat er nog meer meespeelt als afvallen niet lukt, dan is insulineresistentie een van de vaakst gemiste verklaringen. Over de aanpak in deze levensfase lees je meer op onze pagina over afvallen in de overgang.
Wanneer ga je naar de huisarts?
Ga langs als je klachten je dagelijks leven raken, als je vóór je veertigste in de overgang lijkt te komen, of als je bloedverlies afwijkt van je eigen patroon. Bloedverlies ná een jaar zonder menstruatie is altijd een reden om contact op te nemen, ook als het weinig is en eenmalig lijkt.
Bij Lean Clinic behandelen we gewicht, geen overgangsklachten. We schrijven geen hormoontherapie voor. Kom je in aanmerking voor een gewichtsbehandeling, dan kijken we naar je hele situatie. De fase waarin je zit hoort daarbij. Voor je overgangsklachten zelf blijft je huisarts het juiste adres.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt de perimenopauze?
Gemiddeld vier tot zeven jaar, gerekend vanaf het moment dat je cyclus structureel onregelmatig wordt tot een jaar na je laatste menstruatie. De spreiding is groot. Sommige vrouwen zijn er binnen twee jaar doorheen, bij anderen duurt het tien jaar. Hoe lang jouw fase duurt, is vooraf niet te voorspellen.
Wanneer begint de perimenopauze?
Bij de meeste vrouwen tussen hun 45e en 50e. Omdat de laatste menstruatie in Nederland gemiddeld rond het 51e jaar valt en de perimenopauze daar enkele jaren aan voorafgaat, ligt het begin vaak rond je midden veertig. Begin je vóór je veertigste, dan spreken artsen van een vervroegde overgang en is een bezoek aan de huisarts verstandig.
Kun je in de perimenopauze nog zwanger worden?
Ja. Zolang je nog ongesteld wordt, kun je zwanger raken, ook als je cyclus onregelmatig is geworden. De kans is kleiner dan vroeger, maar hij is niet nul. Anticonceptie blijft dus nodig tot je huisarts zegt dat het kan stoppen.
Hoe weet je of je in de perimenopauze zit?
Aan je cyclus, niet aan je bloed. Het duidelijkste signaal is een verschil van zeven dagen of meer tussen opeenvolgende cycli, dat blijft terugkomen. Een hormoonbepaling geeft in deze fase weinig houvast, omdat je waardes van dag tot dag sterk verschillen. Bijhouden hoe lang je cycli zijn, levert meer op dan een test.
Kom je in de perimenopauze automatisch aan?
Niet automatisch, maar de kans is groot. Onderzoek laat zien dat je totale gewichtstoename in deze jaren vooral met ouder worden samenhangt. Wat wel echt met de overgang samenhangt, is dat je vetmassa sneller toeneemt, je spiermassa afneemt en vet zich naar je buik verplaatst. Je vorm verandert daardoor sterker dan je gewicht.
Wat is het verschil tussen perimenopauze en premenopauze?
Premenopauze is de hele periode waarin je een regelmatige cyclus hebt, dus alles vóór de eerste onregelmatigheid. Perimenopauze begint zodra die regelmaat structureel wegvalt. In het dagelijks taalgebruik worden ze door elkaar gehaald. Sommige bronnen gebruiken premenopauze zelfs als synoniem voor de vroege perimenopauze.
Helpt afvallen tegen opvliegers?
Niet aantoonbaar. De Nederlandse huisartsenrichtlijn stelt dat afvallen bij overgewicht en meer bewegen goed zijn voor je gezondheid, maar dat ze overgangsklachten niet aantoonbaar verhelpen. Voor opvliegers is hormoontherapie het enige middel met overtuigend bewijs. Bespreek dat met je huisarts.
Disclaimer: Dit artikel is uitsluitend informatief en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts voordat je start met medicatie, een dieet of een ander behandelplan. Geneesmiddelen zoals GLP-1-medicatie zijn in Nederland alleen op recept verkrijgbaar en dienen gebruikt te worden onder medische begeleiding.
